Sarmaşık Hangi Ay Dikilir? Bahçecilik, Toplumsal Cinsiyet, Sınıf ve Doğayla Kurduğumuz İlişki
Bazen bir duvarın üzerinden sarkan sarmaşığa bakarken yalnızca yeşil yaprakları görürüz. Oysa bir bitkinin yetiştiği bahçe, balkon ya da apartman duvarı, insanların yaşam koşulları hakkında da pek çok şey anlatabilir. Kimin geniş bir bahçesi var, kimin birkaç saksılık balkonu? Kim işten döndüğünde bitkileriyle ilgilenebiliyor, kim günün yorgunluğundan başını kaldıramıyor? Bahçecilik ilk bakışta yalnızca bir hobi gibi görünse de ekonomik imkânlardan toplumsal cinsiyet rollerine, yaşanılan çevreden kültürel alışkanlıklara kadar pek çok sosyal faktörle ilişkilidir.
Peki, sarmaşık hangi ay dikilir? Bu sorunun cevabı, yetiştirmek istediğimiz sarmaşığın türüne ve yaşadığımız bölgenin iklimine göre değişir. Bunun yanında, bitki yetiştirme deneyimini herkes için erişilebilir hâle getirmek de üzerinde düşünmeye değer bir konudur. Gelin, hem doğru dikim zamanını hem de bahçeciliğin toplumsal boyutlarını birlikte ele alalım.
Sarmaşık Hangi Ay Dikilir? Doğru Zamanı Belirlemek
Sarmaşık, tek bir bitki türünün adı değildir. Duvarları kaplayan İngiliz sarmaşığı, çiçekli tırmanıcı bitkiler ve farklı iklimlerde yetişen sarılıcı türler, birbirlerinden farklı bakım ihtiyaçlarına sahiptir. Bu nedenle dikim zamanı belirlenirken bitkinin türü, bölgenin sıcaklığı, don riski ve toprağın durumu dikkate alınmalıdır.
Genel olarak sarmaşıkların önemli bir bölümü için ilkbahar ve sonbahar, dikim açısından elverişli dönemlerdir.
- Mart, nisan ve mayıs: Ağır donların sona erdiği bölgelerde ilkbahar dikimi için uygun olabilir. Bitki, sıcak yaz günleri başlamadan önce köklerini geliştirme fırsatı bulur.
- Eylül ve ekim: Sonbaharda toprak hâlâ sıcaklığını koruyorsa kök gelişimi desteklenebilir. Ancak sert kışların erken başladığı yerlerde dikimin daha erken yapılması gerekebilir.
- Haziran, temmuz ve ağustos: Aşırı sıcak ve kurak koşullar yeni dikilen bitkiler için zorlayıcıdır. Bu aylarda dikim yapılacaksa sulama, gölgeleme ve bitkinin türüne uygun bakım özellikle önem kazanır.
- Kış ayları: Donmuş veya suya doymuş toprağa dikimden kaçınmak gerekir. Kışları ılıman geçen bölgelerde bazı türler uygun koşullarda dikilebilir.
İstanbul gibi kışları zaman zaman soğuk, yazları ise sıcak geçebilen şehirlerde, sarmaşık türüne bağlı olarak nisan-mayıs veya eylül-ekim çoğu zaman değerlendirilebilecek dönemlerdir. Ancak kesin zamanlama, o yılın hava koşullarına ve bitkinin özelliklerine göre belirlenmelidir.
Dikimden önce toprağın drenajını kontrol etmek, köklerin su içinde kalmasını önlemek ve bitkinin tırmanacağı yüzeyin uygunluğunu değerlendirmek önemlidir. Bazı sarmaşıklar duvarlara tutunarak yayılırken bazıları tel, kafes veya destek gerektirir. Ayrıca kimi türler hızlı büyüyerek yapı elemanlarına zarar verebilir ya da kontrolsüz biçimde yayılabilir. Bu nedenle yalnızca güzel görünmesine değil, yetişkin bitkinin ulaşacağı boyuta ve çevreye etkisine de bakılmalıdır.
Peki, bitki yetiştirmek için doğru ayı bilmek neden önemlidir? Çünkü doğayla kurduğumuz ilişki yalnızca isteklerimizden ibaret değildir. Zaman, para, yaşam alanı ve bilgi gibi kaynaklara da ihtiyaç duyarız. İşte tam bu noktada bahçecilik, sosyal eşitsizliklerle kesişmeye başlar.
Bahçecilik Bir Hobi mi, Yoksa Ekonomik Bir Ayrıcalık mı?
Sarmaşık yetiştirmek için mutlaka geniş bir bahçeye sahip olmak gerekmez. Küçük bir balkon, güneş alan bir pencere önü veya uygun koşullara sahip ortak bir avlu da bitki yetiştirmek için kullanılabilir. Ancak bu alanların herkese eşit biçimde sunulmadığını gözden kaçırmamak gerekir.
Bir ev sahibi, duvarına tırmanıcı bitkiler yerleştirip bahçesini istediği gibi düzenleyebilir. Kiracı ise duvara zarar verme, depozitosunu kaybetme veya ev sahibiyle anlaşmazlık yaşama ihtimali nedeniyle aynı özgürlüğe sahip olmayabilir. Kalabalık bir evde yaşayan kişinin bitkilerini koyacak yeri olmayabilir. Yoğun çalışan bir insanın sulama ve budama için yeterli zamanı bulunmayabilir.
Bu farklılıklar, kişisel tercihlerin arkasındaki toplumsal koşulları gösterir.
Katie L. Butterfield'ın 2020 yılında Sociological Perspectives dergisinde yayımlanan araştırması, New York'taki topluluk bahçelerinin konumlarıyla mahallelerin gelir düzeyi, eğitim durumu ve etnik bileşimi arasındaki ilişkiyi inceliyor. Araştırma, topluluk bahçelerinin farklı sosyoekonomik ve etnik özelliklere sahip mahallelerde bulunabildiğini gösteriyor. Bununla birlikte, bir bahçenin mahallede bulunması, oradaki herkesin bu bahçeye eşit ölçüde erişebildiği anlamına gelmiyor. Katie L. Butterfield, 2020+1
Burada kendimize şu soruyu sorabiliriz: Bitki yetiştirmek için gerekli koşullara sahip olmayan birine, yeterince ilgili olmadığı için mi bahçecilik yapmadığını söylemeliyiz, yoksa yaşam koşullarını da hesaba mı katmalıyız?
Bence bu ayrım önemli. Çünkü doğayla ilgilenmek bir yetenek veya karakter meselesi olduğu kadar, fırsatlara erişim meselesidir.
Toplumsal Cinsiyet: Bitki Bakımı Kimin Sorumluluğu?
Evdeki bitkilerin bakımını kimin üstlendiği, toplumsal cinsiyet rollerini incelemek için küçük ama anlamlı bir örnektir.
Bazı ailelerde kadınların çiçeklerle ilgilenmesi doğal karşılanırken erkeklerin bahçe işleriyle uğraşması daha çok budama, tamirat veya ağır fiziksel işlerle ilişkilendirilebilir. Bu ayrım her evde görülmez ve kadınlarla erkeklerin doğuştan farklı bahçecilik eğilimlerine sahip olduğunu göstermez. Daha çok, çocukluktan itibaren öğrenilen rollerin gündelik yaşamdaki yansımalarından biridir.
Bir kız çocuğuna annesine yardım etmesi için çiçek sulama görevi verilirken erkek çocuğuna bahçe duvarını onarması veya toprağı kazması söylenebilir. İki çocuk da bahçecilik öğrenir, ancak yaptıkları işler farklı biçimlerde sınıflandırılır. Yıllar sonra bu ayrım, ev içindeki sorumlulukların nasıl dağıtıldığına etki edebilir.
UNICEF'in toplumsal cinsiyet normları ve ücretsiz ev işleri üzerine yayımladığı veriler, dünya genelinde 5-14 yaş grubundaki kız çocuklarının erkek çocuklarına kıyasla her gün toplam 160 milyon saat daha fazla ücretsiz bakım ve ev işi yaptığını belirtiyor. Bu veri yalnızca bitki bakımını ölçmüyor; ev içindeki sorumlulukların erken yaşlarda nasıl eşitsiz dağıtılabildiğini gösteriyor. UNICEF DATA
2023 yılında yayımlanan ve Brezilya'daki 2.841 kişinin verilerini inceleyen bir araştırmada da kadınların araştırmada ele alınan ücretsiz ev işlerini üstlenme oranı yüzde 95,2, erkeklerin oranı ise yüzde 71,3 olarak bildiriliyor. Araştırma ayrıca ev ve iş sorumlulukları arasındaki çatışmanın kadınların ruh sağlığıyla daha güçlü bir ilişki gösterdiğini ortaya koyuyor. Bu sonuçları doğrudan sarmaşık bakımıyla ilişkilendirmek doğru olmaz; ancak ev içindeki görünmeyen emeğin insanların kendilerine ayırabildiği zamanı nasıl etkileyebildiğini anlamamıza yardımcı olur. PMC
Bu koşullarda bir kadın, evdeki bütün işlerden sonra bitkilerini sulamayı unuttuğunda kendisini suçlu hissedebilir. Üstelik evinin düzenli, balkonunun güzel ve çiçeklerinin sağlıklı olması da kendisinden bekleniyorsa bitki bakımı bir keyif olmaktan çıkıp yeni bir sorumluluğa dönüşebilir.
Öte yandan, bahçecilikle ilgilenen bir erkek de çevresinden alaycı yorumlar duyabilir veya bu uğraşın kendisine uygun olmadığı söylenerek karşılaşabilir. Bazı erkekler için bitki yetiştirmek, kendilerine dayatılan geleneksel erkeklik anlayışının dışına çıkmanın rahatlatıcı bir yolu olabilir.
Bazen bir duvarın üzerinden sarkan sarmaşığa bakarken yalnızca yeşil yaprakları görürüz. Oysa bir bitkinin yetiştiği bahçe, balkon ya da apartman duvarı, insanların yaşam koşulları hakkında da pek çok şey anlatabilir. Kimin geniş bir bahçesi var, kimin birkaç saksılık balkonu? Kim işten döndüğünde bitkileriyle ilgilenebiliyor, kim günün yorgunluğundan başını kaldıramıyor? Bahçecilik ilk bakışta yalnızca bir hobi gibi görünse de ekonomik imkânlardan toplumsal cinsiyet rollerine, yaşanılan çevreden kültürel alışkanlıklara kadar pek çok sosyal faktörle ilişkilidir.
Peki, sarmaşık hangi ay dikilir? Bu sorunun cevabı, yetiştirmek istediğimiz sarmaşığın türüne ve yaşadığımız bölgenin iklimine göre değişir. Bunun yanında, bitki yetiştirme deneyimini herkes için erişilebilir hâle getirmek de üzerinde düşünmeye değer bir konudur. Gelin, hem doğru dikim zamanını hem de bahçeciliğin toplumsal boyutlarını birlikte ele alalım.
Sarmaşık Hangi Ay Dikilir? Doğru Zamanı Belirlemek
Sarmaşık, tek bir bitki türünün adı değildir. Duvarları kaplayan İngiliz sarmaşığı, çiçekli tırmanıcı bitkiler ve farklı iklimlerde yetişen sarılıcı türler, birbirlerinden farklı bakım ihtiyaçlarına sahiptir. Bu nedenle dikim zamanı belirlenirken bitkinin türü, bölgenin sıcaklığı, don riski ve toprağın durumu dikkate alınmalıdır.
Genel olarak sarmaşıkların önemli bir bölümü için ilkbahar ve sonbahar, dikim açısından elverişli dönemlerdir.
- Mart, nisan ve mayıs: Ağır donların sona erdiği bölgelerde ilkbahar dikimi için uygun olabilir. Bitki, sıcak yaz günleri başlamadan önce köklerini geliştirme fırsatı bulur.
- Eylül ve ekim: Sonbaharda toprak hâlâ sıcaklığını koruyorsa kök gelişimi desteklenebilir. Ancak sert kışların erken başladığı yerlerde dikimin daha erken yapılması gerekebilir.
- Haziran, temmuz ve ağustos: Aşırı sıcak ve kurak koşullar yeni dikilen bitkiler için zorlayıcıdır. Bu aylarda dikim yapılacaksa sulama, gölgeleme ve bitkinin türüne uygun bakım özellikle önem kazanır.
- Kış ayları: Donmuş veya suya doymuş toprağa dikimden kaçınmak gerekir. Kışları ılıman geçen bölgelerde bazı türler uygun koşullarda dikilebilir.
İstanbul gibi kışları zaman zaman soğuk, yazları ise sıcak geçebilen şehirlerde, sarmaşık türüne bağlı olarak nisan-mayıs veya eylül-ekim çoğu zaman değerlendirilebilecek dönemlerdir. Ancak kesin zamanlama, o yılın hava koşullarına ve bitkinin özelliklerine göre belirlenmelidir.
Dikimden önce toprağın drenajını kontrol etmek, köklerin su içinde kalmasını önlemek ve bitkinin tırmanacağı yüzeyin uygunluğunu değerlendirmek önemlidir. Bazı sarmaşıklar duvarlara tutunarak yayılırken bazıları tel, kafes veya destek gerektirir. Ayrıca kimi türler hızlı büyüyerek yapı elemanlarına zarar verebilir ya da kontrolsüz biçimde yayılabilir. Bu nedenle yalnızca güzel görünmesine değil, yetişkin bitkinin ulaşacağı boyuta ve çevreye etkisine de bakılmalıdır.
Peki, bitki yetiştirmek için doğru ayı bilmek neden önemlidir? Çünkü doğayla kurduğumuz ilişki yalnızca isteklerimizden ibaret değildir. Zaman, para, yaşam alanı ve bilgi gibi kaynaklara da ihtiyaç duyarız. İşte tam bu noktada bahçecilik, sosyal eşitsizliklerle kesişmeye başlar.
Bahçecilik Bir Hobi mi, Yoksa Ekonomik Bir Ayrıcalık mı?
Sarmaşık yetiştirmek için mutlaka geniş bir bahçeye sahip olmak gerekmez. Küçük bir balkon, güneş alan bir pencere önü veya uygun koşullara sahip ortak bir avlu da bitki yetiştirmek için kullanılabilir. Ancak bu alanların herkese eşit biçimde sunulmadığını gözden kaçırmamak gerekir.
Bir ev sahibi, duvarına tırmanıcı bitkiler yerleştirip bahçesini istediği gibi düzenleyebilir. Kiracı ise duvara zarar verme, depozitosunu kaybetme veya ev sahibiyle anlaşmazlık yaşama ihtimali nedeniyle aynı özgürlüğe sahip olmayabilir. Kalabalık bir evde yaşayan kişinin bitkilerini koyacak yeri olmayabilir. Yoğun çalışan bir insanın sulama ve budama için yeterli zamanı bulunmayabilir.
Bu farklılıklar, kişisel tercihlerin arkasındaki toplumsal koşulları gösterir.
Katie L. Butterfield'ın 2020 yılında Sociological Perspectives dergisinde yayımlanan araştırması, New York'taki topluluk bahçelerinin konumlarıyla mahallelerin gelir düzeyi, eğitim durumu ve etnik bileşimi arasındaki ilişkiyi inceliyor. Araştırma, topluluk bahçelerinin farklı sosyoekonomik ve etnik özelliklere sahip mahallelerde bulunabildiğini gösteriyor. Bununla birlikte, bir bahçenin mahallede bulunması, oradaki herkesin bu bahçeye eşit ölçüde erişebildiği anlamına gelmiyor. Katie L. Butterfield, 2020+1
Burada kendimize şu soruyu sorabiliriz: Bitki yetiştirmek için gerekli koşullara sahip olmayan birine, yeterince ilgili olmadığı için mi bahçecilik yapmadığını söylemeliyiz, yoksa yaşam koşullarını da hesaba mı katmalıyız?
Bence bu ayrım önemli. Çünkü doğayla ilgilenmek bir yetenek veya karakter meselesi olduğu kadar, fırsatlara erişim meselesidir.
Toplumsal Cinsiyet: Bitki Bakımı Kimin Sorumluluğu?
Evdeki bitkilerin bakımını kimin üstlendiği, toplumsal cinsiyet rollerini incelemek için küçük ama anlamlı bir örnektir.
Bazı ailelerde kadınların çiçeklerle ilgilenmesi doğal karşılanırken erkeklerin bahçe işleriyle uğraşması daha çok budama, tamirat veya ağır fiziksel işlerle ilişkilendirilebilir. Bu ayrım her evde görülmez ve kadınlarla erkeklerin doğuştan farklı bahçecilik eğilimlerine sahip olduğunu göstermez. Daha çok, çocukluktan itibaren öğrenilen rollerin gündelik yaşamdaki yansımalarından biridir.
Bir kız çocuğuna annesine yardım etmesi için çiçek sulama görevi verilirken erkek çocuğuna bahçe duvarını onarması veya toprağı kazması söylenebilir. İki çocuk da bahçecilik öğrenir, ancak yaptıkları işler farklı biçimlerde sınıflandırılır. Yıllar sonra bu ayrım, ev içindeki sorumlulukların nasıl dağıtıldığına etki edebilir.
UNICEF'in toplumsal cinsiyet normları ve ücretsiz ev işleri üzerine yayımladığı veriler, dünya genelinde 5-14 yaş grubundaki kız çocuklarının erkek çocuklarına kıyasla her gün toplam 160 milyon saat daha fazla ücretsiz bakım ve ev işi yaptığını belirtiyor. Bu veri yalnızca bitki bakımını ölçmüyor; ev içindeki sorumlulukların erken yaşlarda nasıl eşitsiz dağıtılabildiğini gösteriyor. UNICEF DATA
2023 yılında yayımlanan ve Brezilya'daki 2.841 kişinin verilerini inceleyen bir araştırmada da kadınların araştırmada ele alınan ücretsiz ev işlerini üstlenme oranı yüzde 95,2, erkeklerin oranı ise yüzde 71,3 olarak bildiriliyor. Araştırma ayrıca ev ve iş sorumlulukları arasındaki çatışmanın kadınların ruh sağlığıyla daha güçlü bir ilişki gösterdiğini ortaya koyuyor. Bu sonuçları doğrudan sarmaşık bakımıyla ilişkilendirmek doğru olmaz; ancak ev içindeki görünmeyen emeğin insanların kendilerine ayırabildiği zamanı nasıl etkileyebildiğini anlamamıza yardımcı olur. PMC
Bu koşullarda bir kadın, evdeki bütün işlerden sonra bitkilerini sulamayı unuttuğunda kendisini suçlu hissedebilir. Üstelik evinin düzenli, balkonunun güzel ve çiçeklerinin sağlıklı olması da kendisinden bekleniyorsa bitki bakımı bir keyif olmaktan çıkıp yeni bir sorumluluğa dönüşebilir.
Öte yandan, bahçecilikle ilgilenen bir erkek de çevresinden alaycı yorumlar duyabilir veya bu uğraşın kendisine uygun olmadığı söylenerek karşılaşabilir. Bazı erkekler için bitki yetiştirmek, kendilerine dayatılan geleneksel erkeklik anlayışının dışına çıkmanın rahatlatıcı bir yolu olabilir.